Metformina – jak działa, dawkowanie i skutki uboczne
Metformina to najczęściej stosowany lek w cukrzycy typu 2 i lek pierwszego wyboru już od chwili rozpoznania. Obniża cukier, nie powodując typowo hipoglikemii ani przyrostu masy ciała. Ciekawostka: wywodzi się z rośliny – rutwicy lekarskiej.
Jak działa metformina?
Metformina należy do grupy biguanidów (stosowana od 1957 r.). Obniża poziom cukru przez kilka mechanizmów:
- zmniejsza produkcję glukozy w wątrobie (główny efekt),
- zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę (własną lub podawaną),
- zwiększa obwodowe zużycie glukozy.
Dodatkowo bywa, że nieznacznie obniża trójglicerydy, cholesterol i masę ciała. Co ważne – stosowana sama nie powoduje typowo hipoglikemii.
Kiedy się ją stosuje?
- cukrzyca typu 2 – lek pierwszego wyboru, zalecany zwykle już w chwili rozpoznania, niezależnie od masy ciała (rekomendacja EASD/ADA),
- insulinooporność i stan przedcukrzycowy – w wybranych sytuacjach,
- PCOS – bywa stosowana ze względu na wpływ na insulinooporność.
Można ją stosować w monoterapii lub w skojarzeniu z innymi lekami przeciwcukrzycowymi oraz z insuliną.
Dawkowanie
Dawkę ustala lekarz, zwykle zwiększając ją stopniowo i przyjmując lek z posiłkiem lub po nim – to ogranicza dolegliwości żołądkowe. Dostępne są też formy o przedłużonym uwalnianiu (XR), zwykle lepiej tolerowane. Nie zmieniaj dawki samodzielnie.
Skutki uboczne
- dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, biegunka, ból brzucha) – najczęstsze, zwłaszcza na początku; zwykle mijają lub łagodnieją,
- możliwy niedobór witaminy B12 przy długotrwałym stosowaniu – warto okresowo kontrolować,
- kwasica mleczanowa – bardzo rzadkie, ale poważne powikłanie; ryzyko rośnie przy niewydolności nerek, odwodnieniu i nadużywaniu alkoholu.
Przeciwwskazania i ostrożność
Metforminy nie stosuje się m.in. przy zaawansowanej niewydolności nerek, ciężkiej niewydolności wątroby lub serca oraz w stanach grożących kwasicą. Czasowo odstawia się ją przed niektórymi badaniami z kontrastem i przed zabiegami operacyjnymi – zawsze zgodnie z zaleceniem lekarza.
Źródła
- American Diabetes Association. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024. Diabetes Care 2024;47(Suppl.1):S158–S178. doi:10.2337/dc24-S009
- Bailey CJ. Metformin: historical overview. Diabetologia 2017;60(9):1566–1576. doi:10.1007/s00125-017-4318-z
Najczęstsze pytania
Jak działa metformina?
Metformina obniża cukier głównie przez zmniejszenie produkcji glukozy w wątrobie i zwiększenie wrażliwości tkanek na insulinę. Nie powoduje przy tym typowo hipoglikemii ani przyrostu masy ciała, a bywa, że nieznacznie ją obniża.
Kiedy stosuje się metforminę?
To lek pierwszego wyboru w cukrzycy typu 2 – zaleca się go zwykle już w chwili rozpoznania, niezależnie od masy ciała. Bywa też stosowana w insulinooporności i stanie przedcukrzycowym oraz łączona z innymi lekami i insuliną.
Jakie są skutki uboczne metforminy?
Najczęstsze to dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, biegunka, ból brzucha), zwłaszcza na początku – łagodzi je stopniowe zwiększanie dawki i przyjmowanie z posiłkiem. Długotrwałe stosowanie może obniżać poziom witaminy B12.
Kto nie powinien przyjmować metforminy?
M.in. osoby z zaawansowaną niewydolnością nerek, ciężką niewydolnością wątroby lub serca oraz w stanach grożących kwasicą. Metforminę czasowo odstawia się też przed niektórymi badaniami z kontrastem i zabiegami – zawsze wg zaleceń lekarza.
