Insulinooporność w chorobie, urazie i stresie (hiperglikemia stresowa)
Insulinooporność to nie tylko problem osób z cukrzycą – może pojawić się przejściowo w ciężkiej chorobie, po urazie, operacji czy w silnym stresie. Organizm broni się wtedy, podnosząc poziom cukru (tzw. hiperglikemia stresowa). Zjawisko to dotyczy nawet osób bez cukrzycy.
Skąd bierze się insulinooporność w stresie?
W odpowiedzi na stres związany z chorobą, urazem lub zabiegiem organizm uruchamia reakcję „walcz albo uciekaj“. Rośnie wydzielanie hormonów przeciwregulacyjnych, które działają odwrotnie niż insulina:
- kortyzol i glukagon,
- adrenalina i noradrenalina (katecholaminy),
- przy dłuższym stresie także hormon wzrostu.
Dodatkowo cytokiny prozapalne (m.in. interleukina-6) osłabiają działanie insuliny na poziomie komórek. Efektem jest insulinooporność i wzrost cukru – tym większy, im rozleglejszy uraz czy cięższa infekcja.
Skutki
- hiperglikemia utrzymująca się mimo prawidłowej lub podwyższonej produkcji własnej insuliny,
- nasilony rozkład tłuszczów i uwalnianie wolnych kwasów tłuszczowych – przy niedoborze insuliny ryzyko kwasicy ketonowej,
- utrata elektrolitów (potas, magnez, fosforany) i osłabienie odporności przy ciężkim, przewlekłym stresie.
U osób z cukrzycą typu 1 sytuacja jest trudniejsza, bo brak własnej insuliny nie może „domknąć“ tej reakcji – dlatego w chorobie tak ważna jest korekta dawek.
Co to oznacza w praktyce?
- hiperglikemia stresowa u osoby bez cukrzycy zwykle mija po wyleczeniu, ale bywa sygnałem zwiększonego ryzyka cukrzycy – warto później sprawdzić glikemię,
- osoba z cukrzycą w czasie infekcji, urazu czy silnego stresu powinna częściej kontrolować cukier, dbać o nawodnienie i – zgodnie z zaleceniami lekarza – dostosować leczenie (często potrzeba więcej insuliny, mimo gorszego apetytu).
To dobra ilustracja zasady, że choroba i stres podnoszą cukier – i że w takich dniach cukrzycę prowadzi się inaczej niż zwykle.
Źródła
- Dungan KM, Braithwaite SS, Preiser JC. Stress hyperglycaemia. Lancet 2009;373(9677):1798–1807. doi:10.1016/S0140-6736(09)60553-5
- Marik PE, Bellomo R. Stress hyperglycemia: an essential survival response! Crit Care 2013;17(2):305. doi:10.1186/cc12514
Najczęstsze pytania
Dlaczego cukier rośnie podczas choroby lub urazu?
W odpowiedzi na stres (infekcję, uraz, operację) organizm wydziela hormony podnoszące cukier – kortyzol, glukagon, adrenalinę, hormon wzrostu – i nasila insulinooporność. To tzw. hiperglikemia stresowa, która występuje nawet u osób bez cukrzycy.
Czym jest hiperglikemia stresowa?
To przejściowy wzrost poziomu cukru wywołany ciężką chorobą, urazem lub silnym stresem, wynikający z nasilonej insulinooporności i wyrzutu hormonów przeciwregulacyjnych. Zwykle ustępuje po opanowaniu przyczyny.
Czy hiperglikemia stresowa to cukrzyca?
Niekoniecznie. To reakcja organizmu na stres, która mija po wyleczeniu. Jej wystąpienie bywa jednak sygnałem zwiększonego ryzyka cukrzycy w przyszłości – warto później sprawdzić glikemię.
Co to oznacza dla osoby z cukrzycą?
Podczas infekcji, urazu czy silnego stresu zapotrzebowanie na insulinę zwykle rośnie, a cukier bywa trudniejszy do opanowania. Konieczna jest częstsza kontrola glikemii i czasem korekta dawek – według zaleceń lekarza.
